Landschappelijke context en drukfactoren

Het stroomgebied van de Forth strekt zich uit van de hooggelegen Trossachs en de Schotse Hooglanden via de laagvlakten rond Stirling tot aan de monding van de Firth of Forth, en omvat 14 belangrijke rivierbekkens. In dit gebied wonen ongeveer 1,3 miljoen mensen; de economie omvat naast stedelijke industrie en dienstverlening ook landbouw, bosbouw en waterkrachtcentrales.

Het stroomgebied omvat ecosystemen van nationaal belang: de rivier de Teith is een speciale beschermingszone, delen van het stroomgebied liggen binnen het Nationaal Park Loch Lomond en The Trossachs, en de rivieren herbergen iconische trekvissen, waaronder Atlantische zalm, zeeforel, lamprei en paling.

Toch hebben decennia van druk op het landgebruik hun tol geëist. De waterkwaliteit staat onder druk door verstedelijking, landbouw en historische industriële activiteiten. Leefgebieden zijn versnipperd, met barrières die de migratie van vissen belemmeren. Ecosystemen in veengebieden en wetlands zijn aangetast. Invasieve uitheemse soorten — waaronder reuzenberenklauw, Japanse duizendknoop, Himalaya-balsem, Amerikaanse stinkkool en signaalrivierkreeft — vormen een bedreiging voor inheemse habitats in het hele stroomgebied. En de klimaatverandering verandert de rivierstromen, vergroot het overstromingsrisico en verhoogt de druk op het ecosysteem.

Restauratiewerkzaamheden

De Forth Rivers Trust (FRT) is uitgegroeid van een op vissen gerichte natuurbeschermingsorganisatie tot een toonaangevende speler op het gebied van geïntegreerd stroomgebiedbeheer, waarbij de organisatie zich laat leiden door een visie en strategie voor 2045. FRT had het ‘4 Returns Framework’ al in zijn Leven LENs-project geïmplementeerd voordat de samenwerking met Commonland van start ging — maar hierdoor kwamen belangrijke tekortkomingen aan het licht, met name de noodzaak om sociale en inspirerende aspecten beter in het herstel te integreren en om een sterkere samenwerking te bevorderen tussen organisaties die in het stroomgebied actief zijn.

Commonland gaat een samenwerking aan met FRT om een meer geïntegreerde en systemische aanpak te implementeren — zodat milieu-, sociale en economische voordelen gezamenlijk worden gerealiseerd.

Leven Landscape Enterprise Network (Leven LENs): Een innovatieve aanpak die erkenning heeft gekregen van NatureScot en het National Lottery Heritage Fund, waarbij financiering, landbeheer en samenwerking tussen belanghebbenden worden gecoördineerd om herstel op landschapsschaal te realiseren. Het model gaat ervan uit dat overheidsfinanciering alleen niet toereikend is om de omvang van de biodiversiteitscrisis aan te pakken, en onderzoekt nieuwe investeringsmodellen die goed zijn voor de natuur, de gemeenschappen en de economie.

Teith-restauratie-initiatief: Een herstelproject op landschapsschaal ter waarde van meerdere miljoenen pond in het bovenste stroomgebied van de Teith binnen het Nationaal Park, waarbij veengebiedherstel, natuurgericht rivierherstel, grootschalige aanplant van bomen, oeverbuffers en weidebeheer worden gecombineerd over een oppervlakte van 2.000 hectare. Er is meer dan 330.000 pond verkregen uit het Biodiversity Challenge Fund van NatureScot, aangevuld met financiering voor de verdere ontwikkeling.

Ten vierde: veerkrachtige waterlandschappen: Een op samenwerking en actie gericht project in samenwerking met het Carse of Stirling Partnership en de Glasgow Caledonian University, gericht op het herstel van de veerkracht van het water in de Upper Forth — waarbij een evenwicht wordt gezocht tussen ecologische gezondheid, het levensonderhoud van de plattelandsbevolking en het welzijn van de gemeenschap.

Bestrijding van invasieve soorten: 265.000 pond aan steun uit het Nature Restoration Fund voor het in kaart brengen en bestrijden van prioritaire invasieve soorten in de 14 riviersystemen van het stroomgebied, waarmee de weg wordt vrijgemaakt voor langetermijnprogramma’s voor bestrijding onder leiding van de lokale gemeenschap.

Het opbouwen van partnerschappen in stroomgebieden: Het aangaan van nieuwe samenwerkingsverbanden, waaronder het Lothian Esk Catchment Partnership met de gemeenteraden van East Lothian en Midlothian, en het inzetten van innovatieve digitale hulpmiddelen (ArcGIS StoryMaps, gegevensverzameling in het veld) om statische beheerplannen te vervangen door dynamische, interactieve informatie over het stroomgebied.

Betrokkenheid van de gemeenschap: Vrijwilligersprogramma’s, onderwijs en bewustmakingsinitiatieven die mensen in contact brengen met rivieren — waarbij het creëren van werkgelegenheid is geïntegreerd in het ontwerp van herstelprojecten.

Schots HLR-leernetwerk: Samen met Commonland werken we aan de ontwikkeling van een nationaal leernetwerk dat initiatieven op landschapsschaal in heel Schotland met elkaar verbindt, met het oog op uitwisseling tussen collega’s en gezamenlijke actie. Wat doen we in het stroomgebied van de rivier de Forth?

Uitdagingen en kansen

Uitdagingen

• Druk op de waterkwaliteit als gevolg van verstedelijking, landbouw en historische industriële activiteiten in 14 deelstroomgebieden
• Versnippering van leefgebieden en belemmeringen voor trekvissen, waaronder de Atlantische zalm
• Aangetaste veen- en moerasecosystemen die koolstof uitstoten
• Invasieve uitheemse soorten die in het hele stroomgebied de inheemse habitats bedreigen
• Een gefragmenteerd beheer van stroomgebieden waarin sociale en economische aspecten nog niet zijn geïntegreerd
• De omvang van de biodiversiteitscrisis is zo groot dat overheidsfinanciering alleen niet voldoende is om deze aan te pakken

Kansen

• De ontwikkeling van FRT naar geïntegreerd stroomgebiedbeheer en de Visie 2045 vormen een stevige basis
• Het ‘4 Returns’-raamwerk is al geïntegreerd in het Leven LENs-project
• In het stroomgebied van de Teith, binnen het Nationaal Park, is een herstelproject op landschapsschaal van meerdere miljoenen pond in volle gang
• Innovatieve investeringsmodellen (Leven LENs) die laten zien hoe natuurherstel nieuwe financiering kan aantrekken
• Digitale hulpmiddelen die statische plattegronden vervangen door dynamische informatie over het stroomgebied
• Gedeelde ambitie om op nationaal niveau een Schots HLR-leernetwerk op te zetten
• De Schotse strategie voor biodiversiteit (met als doel om tegen 2030 natuurpositief te zijn) en het Nature Restoration Fund ondersteunen maatregelen op landschapsschaal
• Het creëren van werkgelegenheid als integraal onderdeel van het ontwerp van herstelprojecten

Visie op het landschap

De visie en strategie van FRT voor 2045 schetst een langetermijnambitie voor het stroomgebied van de Forth, waarin ecologisch herstel, het welzijn van de gemeenschap en economische veerkracht gezamenlijk worden nagestreefd — waar gezonde, levendige en veerkrachtige ecosystemen bloeiende gemeenschappen en iconische diersoorten ondersteunen, en de vele organisaties die binnen het stroomgebied actief zijn, met elkaar verbonden zijn, van elkaar leren en gezamenlijk bouwen aan een veerkrachtiger landschap.

Zoals de mededirecteuren van FRT het formuleren: het creëren van een omgeving waarin inheemse soorten kunnen gedijen is nog nooit zo belangrijk geweest — maar daarvoor zijn nieuwe benaderingen nodig die natuur, economie en samenleving met elkaar verbinden.