Land beschikbaar maken voor mensen die het duurzaam willen beheren is een belangrijk onderdeel van landschapsherstel. In een 4 Returns Community of Practice kwam een groep experts bijeen om te praten over Access to Land initiatieven en de Commons (scroll naar beneden om de volledige sessie te bekijken!).
Land als symbool van eigendom en welvaart is diep verweven in de moderne samenleving. De conventionele opvattingen over landeigendom worden echter op de proef gesteld door een dynamische beweging die land opnieuw wil zien als een gedeelde en toegankelijke hulpbron - een gemeenschappelijk goed voor collectief gebruik. In een tijdperk dat gekenmerkt wordt door dringende zorgen over het milieu, toenemende welvaartsverschillen en de behoefte aan veerkrachtige voedselsystemen, wordt de vraag wie land bezit - en wie er toegang toe heeft - een steeds urgenter onderwerp.
In de meest recente 4 Returns Community of Practice online sessie horen we over Access to land initiatieven zoals ALPA en Ecoruralis die zich verzetten tegen landroof en de toegang tot land voor kleine agro-ecologische producenten in Roemenië ondersteunen. Er zijn presentaties van organisaties zoals Aardpeer in Nederland en Kulturland-Genossenschaft in Duitsland die geld inzamelen om land te kopen voor boeren en het te onttrekken aan speculatieve markten. En we leren over het werk van Terre de OnderpandEen baanbrekende Franse organisatie die al 20 jaar betaalbare grond naar boeren brengt. Tijdens de sessie heeft Natasha Hulst, onderzoeker en specialist op het gebied van Community Land Trusts aan de Schumacher Instituutdeelt haar visie op de huidige status van Access to Land initiatieven en waar deze zich op zouden moeten richten.
Hier zijn vier belangrijke punten uit de sessie:
1. Land als handelswaar verhindert de duurzame voedseltransitie
In Europa wordt land meestal gezien als een bezit dat gekocht en verkocht kan worden. Land is meer voor diegenen die het zich financieel kunnen veroorloven dan voor diegenen die het op een verantwoordelijke manier willen beheren voor de huidige en toekomstige generaties. En omdat de grondprijzen altijd stijgen, kunnen jonge boeren met baanbrekende ideeën het zich gewoonweg niet veroorloven om land te kopen van de generatie boeren die met pensioen gaat. De speculatieve aard van de grondprijzen staat daarom een voedseltransitie op de schaal die we nodig hebben in de weg. Sjoerd Wartena, Terre de Liens, benadrukt: "Land als handelswaar is absoluut de barrière. Als je het eigendom van land niet verandert en geen beleid maakt voor land als een gemeenschappelijk goed, zal al het andere niet mogelijk zijn". Initiatieven op het gebied van toegang tot land proberen een tegengeluid te creëren ten opzichte van het speculatieve model en land te promoten als een gemeenschappelijk goed - en als een gemeenschap waartoe we allemaal behoren.
2. Bestuursmodellen zijn cruciaal
De mechanismen van veel Access to Land-initiatieven hebben betrekking op het verzamelen van de nodige fondsen om land te verwerven en het aan de speculatieve markt te onttrekken. Hoewel dit belangrijk is, zegt Natasha Hulst dat het experimenteren met bestuursmodellen essentieel is. Ze beschrijft het community-land trust model, waarin de wettelijke eigenaren, de gebruikers van het land en de gemeenschap samenkomen om te beslissen hoe het land beheerd moet worden. Ze legt uit dat het van fundamenteel belang is om onderscheid te maken tussen juridisch eigendom (zoals een trust) en gebruikerseigendom (zoals een boer). "De tijd is nu echt rijp om naar de bestuursmodellen te kijken," zegt Natasha.
3. Regeringen zijn niet de juiste actor om te leiden
Velen hopen dat de overheid een rol kan spelen in het creëren van landcommons en het verschaffen van toegang tot land. Volgens Natasha belemmert de manier waarop de politiek momenteel werkt echter een rechtvaardige toegang. "Als we land uit de speculatieve markt halen," zegt Natasha, "dan is de overheid niet de juiste actor omdat ze vaak op korte termijn denken." Het creëren van commons wordt een evenwichtsoefening tussen de markt en de staat - daarom is het zo'n belangrijke beweging.
Er zijn voorbeelden binnen Europa waarbij overheden land controleren buiten het conventionele marktkader. In Zwitserland wordt wettig eigendom vervangen door gebruiksrechten, die gepaard gaan met wettelijke beperkingen op de manier waarop land mag worden gebruikt. De staat bepaalt de prijs van landbouwgrond op basis van de productiewaarde en alleen geregistreerde boeren hebben toegang tot landbouwgrond. Dergelijke benaderingen bieden waardevolle inzichten in het opnieuw vormgeven van onze relaties met het land.
4. Europa kan leren van andere delen van de wereld
Terwijl initiatieven op het gebied van toegang tot land in Europa (opnieuw) in opkomst zijn, wordt land in veel delen van de wereld al heel lang beschouwd als een gedeelde hulpbron. In Zambia bijvoorbeeld is het traditionele perspectief geworteld in het idee dat land niet zomaar eigendom kan zijn - het bestaat als een gemeenschappelijk bezit. Commercieel gebruik van het land vereist een pachtovereenkomst van 99 jaar, waarna het land weer wordt teruggegeven aan de gemeenschap. "Dat perspectief zal onze relatie met het land veranderen en nieuwe modellen en kaders openen voor onze omgang met het land", beschrijft Ceferino Cenizo, een regeneratieve boer uit Zuid-Afrika. Het omarmen van een standpunt dat land ziet als onderdeel van de gemeenschap is cruciaal voor het vormgeven van een paradigma waarin land zijn status als handelswaar overstijgt.
Land als handelswaar naar land als gemeenschap
In een wereld die worstelt met ecologische crises en streeft naar meer sociale rechtvaardigheid, biedt het omarmen van het commons-paradigma niet alleen een oplossing, maar ook een diepgaande verschuiving in perspectief die het vermogen heeft om een harmonieuzere en rechtvaardigere toekomst voor iedereen vorm te geven. Bij het zoeken naar nieuwe wegen om rechtvaardige toegang tot land te bevorderen en duurzame voedselproductie te stimuleren, moeten we inspiratie putten uit wereldwijde ervaringen en collectief werken aan het begrip dat land geen handelswaar is, maar een vitaal gemeengoed en onderdeel van de gemeenschap.
Bekijk de volledige sessie hieronder: